Bekende tegeltjeswijsheden en hun betekenis

Een tegeltjeswijsheid is een korte spreuk op een wandtegel. De meeste zijn ouder dan het formaat waarop ze staan: het zijn volksgezegden die generaties lang zijn doorverteld en pas veel later op keramiek belandden. Ze zijn droog, ze zijn zelden vriendelijk bedoeld en juist daarom blijven ze hangen.

De spreuken over niet opvallen

‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ is de bekendste, en zowat een landelijke huisregel. Hij is niet vijandig bedoeld. Hij komt van iemand die je mag en die vindt dat je jezelf een beetje voorbijloopt. Op een tegel voor een collega of een broer werkt hij daarom beter dan hij op papier klinkt.

‘Hoge bomen vangen veel wind’ zegt hetzelfde van de andere kant: hoe zichtbaarder je bent, hoe meer je te verduren krijgt. Dat is medeleven en waarschuwing tegelijk, en precies de reden dat hij zo vaak op een afscheids- of promotietegel staat.

De spreuken over loslaten

‘Als het niet gaat zoals het moet, dan moet het maar zoals het gaat’ wordt van allemaal het meest geciteerd. Het is geen berusting en geen verlies. Het is een heel praktische rust over plannen die in duigen vallen, en het is de tegel die je iemand middenin een verhuizing geeft.

‘Na regen komt zonneschijn’ is de milde variant en ‘Ieder huisje heeft zijn kruisje’ de eerlijke. Die laatste is niet somber bedoeld: hij zegt dat elk gezin iets meedraagt, dus houd op met vergelijken.

De spreuken die vaak verkeerd vallen

Een handvol bekende gezegden klinkt lichter of juist harder dan het bedoeld is. Weet wat je ophangt voor je hem cadeau doet.

• ‘Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten’ — klinkt als een grapje, is een streng gezegde over de gevolgen van je eigen keuzes.
• ‘Al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding’ — gaat niet over uiterlijk, maar over iets slechts dat mooi is aangekleed.
• ‘Boontje komt om zijn loontje’ — klinkt als een kinderrijmpje, betekent dat je krijgt wat je verdient.
• ‘Gezelligheid kent geen tijd’ — de enige in dit rijtje zonder addertje, en de reden dat er nog één rondje komt.
• ‘Van uitstel komt afstel’ — bedoeld als waarschuwing, op een tegel bijna altijd ironisch gebruikt door iemand die er trots nog niet aan begonnen is.

Waar ze vandaan komen

Het eerlijke antwoord: van de meeste weet niemand het. Het zijn volksgezegden, en die werden generaties lang gesproken voor iemand ze opschreef. Wie je een precieze herkomst geeft bij een spreuk als ‘oost west, thuis best’ doet een gok.

Wat wél vaststaat, is hoe ze werden gebruikt. Dit zijn keukenspreuken: dingen die je zijdelings zegt in plaats van recht in iemands gezicht. De tegel aan de muur was daar het perfecte middel voor — je hing hem op, en dan had je het gezegd.

Er zelf een kiezen

Een bestaande spreuk draagt gewicht dat een nieuwe zin niet heeft, maar alleen als hij bij de persoon past. Drie dingen om op te letten: controleer de betekenis in plaats van de klank, breek hem af waar je stem pauzeert, en plak er geen naam bij. Een spreuk en een naam zijn twee registers die elkaar tegenwerken.

Er zijn er veel meer dan deze bekende handvol. De volledige verzameling tegeltjeswijsheid zet er honderden op een rij, met per spreuk de betekenis en de gelegenheid waar hij bij past. Wil je liever iets van jezelf schrijven, begin dan bij tekst voor een tegeltje bedenken en bouw hem daarna op een spreuk tegeltje.